Жил-был Носорог. Он имел привычку всех дразнить. — Горбун! Горбун! — дразнил он Верблюда. — Это я горбун? — сердился Верблюд. — Будь у меня на спине три горба, я был бы ещё красивее! — Эй, толстокожий! — кричал Носорог Слону. — Где у тебя нос, а где хвост? — И чего он ко мне пристаёт?.. — удивился Слон. — Хоботом своим я доволен, и он вовсе не похож на хвост! — Эй ты, голоногий! — дразнил Носорог Страуса. — Летать не умеешь, а птицей называешься! От обиды бедный Страус даже голову под крыло спрятал. Достали друзья зеркало и пошли к Носорогу. — Послушай, друг! — сказал Верблюд. — Неужели ты себя красавцем считаешь? — Конечно! — ответил Носорог. — Кто же в этом сомневается? — Ну, тогда посмотри сюда, — сказал Слон и протянул Носорогу зеркало. Посмотрел Носорог в зеркало и захохотал: — Ха-ха-ха! Хо-хо-хо! Что это ещё за уродина на меня смотрит? Что у него на носу? Ха-ха-ха! И пока он смеялся, глядя на себя в зеркало, друзья поняли, что Носорог просто глуп. И они перестали на него обижаться.
Вопросы
Как вёл себя Носорог?
Как друзья проучили Носорога?
Почему друзья перестали на него обижаться?
Раздели текст на предложения.
Анечка ложится спать мама рассказывает Анечке сказочку про маленькую девочку у девочки были крошечные волшебные башмачки они превращались в лодочки.
В каждом из рядов вычеркни слово, которое по смыслу не подходит к остальным:
Ախուրյան գետ—գետի երկարությունը 186,կմ ո՞ր մարզերով է հոսում—Շիրակի մարզում ոտեղի՞ց է սկիզբ առնում— սկիզբ է առնում Աշոցքի սարահարթի Արփի լճից։ որտե՞ղ է թափվում—Արաքս գետի մեջ
Հայոց Վաղարշ I թագավորը (117-140թթ.), պարսպապատելով Վարդգեսավան հին բնակավայրը` վերանվանում է Վաղարշապատ և հռչակում մայրաքաղաք։ Վաղարշապատի միջնաբերդը համարյա համընկնում էր Էջմիածնի վանքի ներկայիս տարածքին։ Այնտեղ էին թագավորական պալատը, զորանոցները և այլ շինություններ։ Վաղարշապատի դերը հատկապես մեծացավ 4-րդ դարի սկզբին, երբ քրիստոնեության ընդունումից հետո` 303թ. այստեղ կառուցվեց Էջմիածնի Մայր տաճարը։ Նրա անունով էլ հետագայում քաղաքը կոչվեց Էջմիածին։ Դարեր շարունակ Վաղարշապատը հայոց հոգևոր կենտրոնն էր։ 1441թ.` հազարամյա ընդմիջումից հետո այստեղ վերահաստատվեց Ամենայն հայոց կաթողիկոսական աթոռը։
Վաղարշապատի միջնաբերդը և Էջմիածնի Մայր տաճարը
Դվին
4-րդ դարի 30-ական թթ. հայոց Խոսրով Կոտակ թագավորը Արտաշատից ոչ հեռու, բլրի վրա հիմնեց երկրի նոր մայրաքաղաքը` Դվինը (քաղաքն այդպես էր կոչվում համանուն բլրի անունով)։ Արշակունյաց թագավորության անկումից հետո Դվինը մարզպանական Հայաստանի կենտրոնն էր։ 5-րդ դարի երկրորդ կեսին, երբ կաթողիկոսական աթոռը Վաղարշապատից տեղափոխվեց այստեղ, Դվինը դարձավ նաև Հայաստանի հոգևոր, մշակութային կենտրոնը։ Այդ ամենի հետ Դվինը ևս մի կարևոր դեր կատարեց։ 4-5-րդ դարերում Հայաստանի քաղաքների մեծ մասն ավերվել էր։ Իսկ Դվինը, ընդհակառակը, վարչական կենտրոն լինելու շնորհիվ շարունակում էր մնալ որպես արհեստների և առևտրի խոշոր կենտրոն։ Արհեստագործության շատ ճյուղեր, որոնք այլ քաղաքներում գրեթե վերացել էին, Դվինում պահպանվեցին։ Այսպիսով, Դվինը դարձավ արհեստագործության ավանդույթները պահպանողն ու փոխանցողը։ Դվինի ավերակներն այժմ փռված են Արտաշատի Վերին Դվին, Ներքին Դվին, Հնաբերդ և այլ գյուղերի տարածքներում։
Դվին մայրաքաղաք
Բագարան, Շիրակավան, Կարս
Բագրատունյաց թագավորության օրոք Հայաստանը չորս մայրաքաղաք է ունեցել` Բագարան, Շիրակավան կամ Երազգավորս, Կարս և Անի։ 885թ. Բագրատունյաց Հայաստանի մայրաքաղաք դարձավ Բագարանը։ Այստեղ էր Բագրատունիների տոհմական դամբարանը։ Աշոտ I-ին հաջորդած Սմբատ I Բագրատունու օրոք մայրաքաղաք դարձավ Շիրակավանը, որը մինչ այդ նրա նստավայրն էր։ Ինչպես և Բագարանը, այն Շիրակում էր, Անիից ոչ հեռու, Ախուրյան գետի աջ ափին։ Բագրատունյաց հաջորդ գահակալը` Աշոտ Երկաթը, իր թագավորության վերջում եղբորը՝ Աբասին, նշանակեց Կարս քաղաքի կառավարիչ։ Աշոտ Երկաթից հետո թագավոր դարձած Աբասը չտեղափոխվեց Շիրակավան։ Բագրատունյաց Հայաստանի նոր մայրաքաղաք դարձավ Կարսը։ Կարսում Աբաս արքան մեծ շինարարություն սկսեց։ Կառուցապատվեց քաղաքի միջնաբերդը, որտեղ թագավորական պալատն ու այլ շինություններ էին։ Կարս գետի ափին կառուցվեց Ս. Առաքելոց Մայր եկեղեցին։ Դրանից հազար տարի հետո Եղիշե Չարենցն իր «Երկիր Նաիրի» վեպում հայրենի քաղաքի մասին կգրի. «Առաքելոց եկեղեցին ամենամեծ ու ամենանվիրական հրաշալիքն է, զարդն է, զարմանքն է այդ հնամյա քաղաքի»։
Կարսի բերդն և Առաքելոց եկեղեցին
Անի
Պատմիչներն Անի քաղաքն անվանել են «մեծ», «տիեզերահռչակ»։ Այդ անուններին Անին արժանացել է իր հրաշալի պալատների, տաճարների, կամուրջների և այլ կառույցների համար։ Տպավորիչ են անգամ նրա ավերակները։ Անին Բագրատունյաց Հայաստանի չորրորդ և վերջին մայրաքաղաքն էր։ Մայրաքաղաք դառնալուց հետո Անին այնպիսի թափով է զարգանում և ընդարձակվում, որ Սմբատ II արքան ստիպված է լինում կառուցել նոր պարիսպներ։ «Սմբատյան» կոչված այդ պարիսպների շուրջը երկուսուկես կիլոմետր և մինչև 10-12 մետր լայնությամբ խանդակ էր փորված, որը լցվում էր ջրով։ Պաշտպանական նպատակներից բացի` այն օգտագործվում էր նաև ոռոգման համար։ Պարիսպներն ունեին քանդակներ և արձանագրություններ։ Անիի գլխավոր դարպասի` Ավագ դռան վրա քաղաքի զինանշանն էր` վազող հովազի բարձրաքանդակը։ Պաշտպանական կարևոր նշանակություն ունեին նաև Անիի կամուրջները։ Դրանցից մեկը ափերի հետ կապվում էր շարժական տախտակամածների միջոցով։ Վտանգի դեպքում տախտակամածը բարձրաց վում էր։ Կար նաև քարանձավային և ստորգետնյա Անի` իր բնակարաններով, սրահներով ու խորշերով, որոնք հիանալի թաքստոցներ ու ծուղակներ էին։ Անիի գլխավոր փողոցը 4-5 մետր լայնություն ուներ։ Այս փողոցով էր անցնում ջրմուղի հիմնական գիծը։ Ջրմուղը ոչ միայն կավե, այլև երկաթե խողովակներ ուներ։ Անին եկեղեցաշատ քաղաք էր։ Քաղաքի մասին խոսելիս հաճախ ասվում էր՝ Անին հազար ու մեկ եկեղեցի ունի։ Քաղաքն ուներ իր համալսարանը, մատենադարանը։ Հայոց հռչակավոր մայրաքաղաքն արհեստի և առևտրի խոշորագույն կենտրոն էր։ Անեցի վաճառականները առևտուր էին անում Բյուզանդիայի, Պարսկաստանի, Հնդկաստանի, Չինաստանի և այլ երկրների հետ։ Հետագա դարերում Անին բազմիցս հարձակումների է ենթարկվել, ավերվել է և դարձյալ վերակառուցվել։ Պատերազմները, երկրաշարժերն ու այլ աղետները կամաց-կամաց քայքայեցին քաղաքը։ 16-րդ դարում այն սովորական մի գյուղ էր, իսկ երկու դար հետո այնտեղ այլևս բնակիչներ չկային։ Անին միջնադարյան Հայաստանի ամենալավ ուսումնասիրված քաղաքներից է։ Հայոց հռչակավոր մայրաքաղաքի մասին գրվել են տասնյակ գրքեր, բազմաթիվ երգեր, բանաստեղծություններ և գեղարվեստական այլ գործեր։
Անի քաղաքի պարիսպները
Հարցեր և առաջադրանքներ
1. Ո՞ւմ անունն են կրում Երվանդաշատը, Արտաշատը, Տիգրանակերտը, Վաղարշապատը։ 2. Հաջորդաբար թվարկե՛ք Բագրատունյաց Հայաստանի չորս մայրաքաղաքները։ 3. Ի՞նչն է վկայում, որ Անին իր ժամանակի մեծ և զարգացած քաղաքներից էր։
Հայաստանի խոհարարական ավանդույթները սկիզբ են առնում պատմության խորքից։ Հայտնի է, որ հայերը խմորման և հացաթխման մասին պատկերացում են ունեցել դեռևս 2500 տարի առաջ։
Հայկական հացը՝ լավաշը , 2014թ. ներառվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։ Հայկական խոհանոցը նույնքան բազմազան է որքան և Հայաստանն ինքը։ Հայկական շատ կերակրատեսակների պատրաստման ավանդույթները մնում են անփոփոխ։ Ավանդականությունը դրսևորվում է և՛ կերակուրների պատրաստման տեխնոլոգիայում, և՛ հնաոճ խոհանոցային սպասքի օգտագործման, և՛ սննդամթերքի տեսականու մեջ։ Կերակուրներ պատրաստելիս օգտագործում են կավե ամաններ, ինչպես նաև հատուկ օջախ՝ թոնիր։ Թոնիրը հրակայուն կավից պատրաստված և հողում փորված կոնաձև ցիլինդր է։ Այն օգտագործում են ոչ միայն լավաշ և այլ հացատեսակներ թխելու, այլ նաև ապուրներ պատրաստելու, ձուկ ու թռչուն ապխտելու համար։ Հայկական խոհանոցի հիմնական կերակրատեսակները մսից տարբեր եղանակներով պատրաստված ուտելիքներն են։ Մսի առատությունը հայկական սեղանին արդյունքն է այն բանի, որ արդի Հայաստանի տարածքում վաղուց զարգացած է եղել անասնաբուծությունը։ Կերակրացանկում օգտագործվում է ոչխարի, տավարի, հորթի, խոզի, ինչպես նաև թռչնի միս։
Հայկական խոհանոցում ապուրների պատրաստման բազմաթիվ բաղադրատոմսեր կան։ Ապուրները կամ, ինչպես դրանք այլ կերպ անվանում են՝ առաջին կերակուրները, յուրաքանչյուր խոհանոցի անբաժանելի մասն են։ Դրանք պատրաստում են ինչպես մսի արգանակով, այնպես էլ մածնով։ Օգտագործվում է կանաչեղենի մեծ քանակություն՝ կերակուրներին հատուկ համ հաղորդելու և դրանք զարդարելու համար։Մածունը և դրանով պատրաստված կերակուրները բարձր են գնահատվում հայ ժողովրդի կողմից։ Դրանք օգտագործում են նաև որպես առանձին կերակուր, հաճախ մածունն ու կաթնեղենն օգտագործում են որպես համեմունք կամ հիմնական կերակրի հավելում։
Դժվար է գտնել մեկին, ով համեղ ուտել չի սիրում, իսկ կերակուրների համտեսումը ամեն մի ճանապարհորդության անբաժանելի մասն է։ Կարևոր է, որպեսզի զբոսաշրջիկն իրեն հարմարավետ զգա Հայաստան աշխարհում, իսկ սնունդը լավ հանգստի կարևոր մասն է։
Տուփում կան 8 կարմիր, 11 կանաչ և 6 դեղին փոքրիկ գնդիկներ։
ա) Առանց նայելու ամենաքիչը քանի՞ գնդիկ պետք է հանել տուփից համոզված լինելու համար, որ դրանցից գոնե մեկը կանաչ է։ 8+6+1=15
բ) Առանց նայելու ամենաքիչը քանի՞ գնդիկ պետք է հանել տուփից համոզված լինելու համար, որ դրանցից գոնե մեկը դեղին է։ 11+8+1=20
գ) Առանց նայելու ամենաքիչը քանի՞ գնդիկ պետք է հանել տուփից համոզված լինելու համար, որ դրանցից գոնե մեկը կարմիր է։
11+6+1=18
դ) Առանց նայելու ամենաքիչը քանի՞ գնդիկ պետք է հանել տուփից համոզված լինելու համար, որ դրանց մեջ կլինեն բոլոր գույնի գնդիկներից ։
8+11+1=20
ե) Առանց նայելու ամենաքիչը քանի՞ գնդիկ պետք է հանել, որպեսզի նրանցից երկուսը հատկապես լինեն տարբեր գույնի, 11+8+6=24
զ) Առանց նայելու ամենաքիչը քանի՞ գնդիկ պետք է հանել, որպեսզի երեքը հատկապես լինեն տարբեր գույնի։
է) Առանց նայելու ամենաքիչը քանի՞ գնդիկ պետք է հանել, որ ունենանք գոնե երկու միագույն գնդակներ։
Արկղում կան 5 կարմիր, 7 կապույտ և 3 կանաչ փոքրիկ գնդիկներ։ 10+7=1=18
ա)Առանց նայելու ամենաքիչը քանի՞ գնդիկ պետք է հանել, որպեսզի նրանցից․
ա)երկուսը հատկապես լինեն տարբեր գույնի,
բ)երեքը հատկապես լինեն տարբեր գույնի,
Տուփում կա 7 կարմիր, 10 կանաչ և 5 կապույտ փոքրիկ գնդիկներ։ Առանց նայելու՝ տուփից ամենաքիչը քանի՞ գնդիկ պետք է վերցնել՝ համոզված լինելու համար, որ վերցրածների մեջ կլինեն բոլոր գույնի գնդիկներից։
Տուփում կա 6 դեղին, 11 կանաչ, և 8 կարմիր փոքրիկ գնդիկներ։ Առանց նայելու ամենաքիչը քանի՞ գնդիկ պետք է վերցնել, որպեսզի դրանցից գոնե մեկը լինի կարմիր։
11+6+1=18
Տուփում կա 9 կանաչ, 7 կապույտ և 6 դեղին փոքրիկ գնդիկներ։ Առանց նայելու ամենաքիչը քանի՞ գնդիկ պետք է հանել տուփից համոզված լինելու համար, որ գոնե 1 կապույտ գնդիկ է հանվել։
9+6+1=16
Տուփում կա 11 կանաչ, 6 սև և 8 կարմիր փոքրիկ գնդիկներ։ Առանց նայելու ամենաքիչը քանի՞ գնդիկ պետք է հանել տուփից համոզված լինելու համար, որ գոնե 1 կանաչ գնդիկ է հանվել։
8+6+1=15
Տուփում կան 6 սև, 8 կարմիր և 7 կապույտ փոքրիկ գնդիկներ։ Առանց նայելու ամենաքիչը քանի՞ գնդիկ պետք է հանել տուփից համոզված լինելու համար, որ գոնե 1 սև գնդիկ է հանվել։
8+7+1=16
Տուփում կան 6 սև, 8 կարմիր և 5 դեղին փոքրիկ գնդիկներ։ Առանց նայելու ամենաքիչը քանի՞ գնդիկ պետք է հանել տուփից համոզված լինելու համար, որ գոնե 1 կարմիր գնդիկ է հանվել։
6+5+1=12
Պարկում կա 2 կանաչ, 4 դեղին և 7 կարմիր գնդիկներ։ Առանց նայելու ամենաքիչը քանի՞ գնդիկ պետք է հանել, որպեսզի դրանց մեջ լինեն տարբեր գույնի գնդիկներ։
7+4+1=12
Տուփում կա 10 կանաչ, 6 դեղին և 4 կարմիր գնդիկ։ Առանց նայելու ամենաքիչը քանի՞ գնդիկ պետք է հանել, որպեսզի դրանցից գոնե մեկը լինի դեղին։
10+4+1=15
Արկղում կան երեք գույնի գնդիկներ։ Առանց նայելու
ամենաքիչը քանի՞ գնդիկ վերցնելով՝ կարելի է համոզված լինել, որ կունենանք գոնե երկու միագույն գնդակներ։
Աշխարհի մասին տեղեկությունները մենք հիմնականում ստանում ենք տեսնելով: Մեզ շրջապատող առարկաները, նրանց ձևն ու չափը տեսնում ենք լույսի շնորհիվ: Լույս արձակող մարմինները կոչվում են լույսի աղբյուրներ: Դրանք լինում են բնական՝ Արեգակը, կայծակը, աստղերը, լուսատտիկը, և արհեստական: Կարո՞ղ ես մի քանիսը թվարկել: Լույսը տարածվում է ուղիղ գծերով՝ ճառագայթներով: Տեսե՞լ եք, թե ինչպես է արևի ճառագայթը լուսամուտից ներս ընկնում: Լույսն անցնում է ապակու միջով, որովհետև ապակին թափանցիկ է: Մարմինների մեծ մասը անթափանց են: Այդպիսի մարմինների հետևի մասում, ուր լույսը չի կարող ընկնել, ստվեր է գոյանում: Ստվերի օգնությամբ կարելի է իմանալ ժամանակը. կեսօրին, երբ Արեգակը մեր գլխավերևում է, ստվերները կարճ են, իսկ առավոտյան և երեկոյան՝ երկար:
Ձայն Երբ ինչ-որ առարկա շատ արագ շարժվում է, շարժվում է նաև դրա շուրջը եղած օդը: Օդի այն տատանումներից էլ առաջանում է ձայնը: Օրինակ, խոսելիս թոքերից դուրս եկող օդը շարժում է մեր կոկորդի ձայնալարերը: Ձայները մարդկանց և կենդանիներին օգնում են կողմնորոշվել շրջապատում, հաղորդակցվել միմյանց հետ և զգուշանալ վտանգներից: Փորձե՛ք խոսելիս ձեռքը դնել կոկորդին և կզգաք ձայնալարերի տատանումը: Ձայնն էլ, ինչպես լույսը, տարածվելու արագություն ունի: Բայց ձայնի արագությունը շատ ավելի փոքր է, քան լույսինը: Ամպրոպի ժամանակ երևի նկատած կլինեք՝ նախ երևում է կայծակը, ապա նոր լսվում է որոտի ձայնը: Իրականում որոտն ու կայծակը միաժամանակ են առաջանում, բայց կայծակի լույսն ավելի արագ է հասնում մեր աչքերին, քան որոտի ձայնը՝ ականջներին: Ձայնը նույնպես, որոշ մարմինների դիպչելով, կարող է անդրադառնալ: Հենց դա էլ անվանում ենք արձագանք:
Հարցեր և առաջադրանքներ 1.Ո՞րն է կոչվում լույսի աղբյուր: Թվարկել տեսակները: Լույսի աղբյուր են կոչվում այն մարմինները, որոնք լույս են արձակում։ Դրանք լինում են՝ բնական՝ Արեգակ, աստղեր, կայծակ, լուսատտիկ
արհեստական՝ լամպ, մոմ, լապտեր, էլեկտրական լույս 2. Ի՞նչն են անվանում ձայն: Ձայնը առաջանում է, երբ ինչ-որ բան շարժվում է և օդը սկսում է տատանվել։ Այդ տատանումներն էլ հասնում են մեր ականջներին, և մենք լսում ենք ձայնը։ 3.Ի՞նչն են անվանում արձագանք: Արձագանքը ձայնի անդրադարձն է։ Երբ ձայնը բախվում է որևէ պատի կամ լեռան և հետ է գալիս, մենք նորից լսում ենք այն։
Երեք հաջորդական թվերի գումարը 345 է։ Որո՞նք են այդ թվերը։ 345:3=115 115-1=114 115+1=116
Գտեք այն երեք իրար հաջորդող բնական թվերը, որոնց գումարը լինի 348: 348:3=116 116-1=115 116+1=117
Գտեք երեք հաջորդական թվեր, որոնց գումարը լինի 210 է։ 210:3=70 70-1=69 70+1=71
Գտեք երեք հաջորդական թվեր, որոնց գումարը լինի 1818 է։ 1818:3=606 606-1=605 606+1=607
Երեք իրար հաջորդող բնական կենտ թվերի գումարը 45 է։ Որո՞նք են այդ թվերը։ 45:3=12 12-1=11 12+1+13
Երեք իրար հաջորդող բնական կենտ թվերի գումարը 99 է։ Որո՞նք են այդ թվերը։ 99:3=6 6-1=5 6+1=7
Երեք հաջորդական կենտ թվերի գումարը 111 է: Գտեք այդ թվերը։ 111:3=37 37-1=36 37+1=38
Երեք իրար հաջորդող բնական զույգ թվերի գումարը 144 է։ Որո՞նք են այդ թվերը։ 144:3=48 48-1=47 48+1=49
Երեք իրար հաջորդող բնական զույգ թվերի գումարը 426 է։ Որո՞նք են այդ թվերը։ 426:3=112 112-1=111 112+1=113
Երեք իրար հաջորդող բնական զույգ թվերի գումարը 246 է։ Որո՞նք են այդ թվերը։ 426:3=112 112-1=111 112+1=113
Այժմ ինքներդ կազմեք նմանատիպ առաջադրանքներ։
Երեք իրար հաջորդող բնական զույգ թվերի գումարը 333 է։ Որո՞նք են այդ թվերը։ 333:3=111 111-1=110 111+1=112 Երեք իրար հաջորդող բնական զույգ թվերի գումարը 642 է։ Որո՞նք են այդ թվերը։ 642:3=211 211-1=210 211+1=212 Երեք իրար հաջորդող բնական զույգ թվերի գումարը 366 է։ Որո՞նք են այդ թվերը։ 366:3=122 122-1=121 122+1=123 Երեք իրար հաջորդող բնական զույգ թվերի գումարը 642 է։ Որո՞նք են այդ թվերը։ 642:3=211 211-1=210 211+1=212
Երեք իրար հաջորդող բնական զույգ թվերի գումարը 426 է։ Որո՞նք են այդ թվերը։ 426:3=112 122-1=121 122+1=123
Գույն մատնանշող բառերը դուրս գրիր: Ո՞րն է բանաստեղծության մեջ իշխող գույնը: Ո՞վ է Վահագնը: Պատմի՛ր նրա մասին: Վահագնը հին հայկական հերոս է։ Նա կրակի, ուժի և քաջության աստված-հերոսն է։ Վահագնը համարվում է վիշապասպան և շատ ուժեղ կերպար։
2. Գույն մատնանշող բառերը դուրս գրիր: Ո՞րն է բանաստեղծության մեջ իշխող գույնը: ծիրանի կարմիր խարտեաշ հուր բոց արեգակ Իշխող գույնը կարմիր-նարնջագույնն է։
Նկարագրի՛ր Վահագնի ծնունդը: Ո՞ր հիմնական տարրերի ծնունդ է Վահագնը:
Վահագնին նկարագրող պատկերները դո՛ւրս գրիր և ըստ դրանց ինքդ նկարագրի՛ր նրան:
Քո կարծիքով, այս ծնունդն իրակա՞ն է, երևակայակա՞ն, թե՞ ինչ-որ բան խորհրդանշող:
